КУРСНА ЛИСТА- НБРМ
29 Декември 2008 -ПОНЕДЕЛНИК
Вал. Куп. Сред. Прод.
EUR

61.1058

61.412961.7200
CHF 40.456740.660040.8633
GBP 63.924964.246264.5674
USD 43.420643.638843.8570
Интервју со д-р Сашо Арсов, Професор на Економскиот факултет Скопје
Среда, 05 Ноември 2008

Господине Арсов, каква и да ни беше првичната идеја за ова интервју, неизбежно е да започнеме со актуелната светска финансиска криза. Што вушност се случи? И што сега се случува?

   Глобалната финансиска криза започна во САД некаде во средината на 2007 година. Тогаш се појавија првите знаци на нестабилност на финансискиот систем, кои произлегоа од колапсот на пазарот на хипотекарни кредити во САД. Имено, на овој пазар во последните 6-7 години се случуваше вистински ,,бум,, при кој, врз основа на евтини кредити, цените на недвижностите достигнаа дотогаш невиден пораст. Во трката за профит, американските банки постојано ги спуштаа критериумите за доделување кредити, со тоа мултиплицирајќи го ризикот од нивно невраќање. Кога дојде до тоа – одреден, поголем број, должници да не бидат во состојба да ги вратат кредитите, дојде и до крах на пазарот на недвижности. Имено, банките се обидуваат да ги наплатат своите побарувања преку продажба на заложените недвижности, што, во еден момент, создаде голема понуда на недвижности и пад на нивната цена. Поради тоа, банките не беа во состојба да си ги вратат дадените пари и почнаа да покажуваат загуби во своето работење.

   Со оглед на тоа што овие кредити банките во САД ги ,,препакуваат,, и ги препродаваат во форма на обврзници, кои ги купуваат инвеститори од сите делови на светот, кризата се прелеа и надвор од границите на САД, кога кај бројни инвеститори се појавија ,,дупки,, во нивните портфолија, т.е. загуби предизвикани од пропаднатите инвестиции. Тоа, пак, ја намали довербата во финансискиот систем и меѓусебната доверба на банките, што ја намали понудата на кредити, ги подигна каматните стапки и го вовлече светот во рецесија.

 

Можеше ли да се предвидат вакви настани и текови, имајќи ги предвид изминатите години? И дали за вака длабока криза е „виновен“ само американскиот пазар на недвижности или во прашање се подлабоки причини?

   Постоеа укажувања на одредени аналитичари и стручњаци дека може да дојде до колапс од овој вид. Сепак, во периодот на просперитет на пазарите на недвижнини и капитал, луѓето се склони да ги занемаруваат ризиците, т.е. стануваат премногу оптимистични. Веројатно, затоа и овие укажувања не наидоа на поголем одзив.

   Не може да се обвини само американскиот пазар, иако главната вина е кај нив. За прелевањето на кризата вина носат и останатите инвеститори кои понесени од слепата верба во стабилноста на американската економија ги предимензионирале своите вложувања во тамошните хартии од вредност.


Сведоци сме на мерките кои ги преземаат владите на најразвиените земји. Прво САД, па потоа и ЕУ решија да издвојат огромни суми за спас на банките. Овие мерки предизвикаа полемики. Какво е Вашето мислење? Што може да се очекува од ваквите државни интервенции?

   Овие интервенции се очекува да го ублажат ударот врз реалниот сектор – индустријата и услугите. Тие се претежно насочени кон зголемување на понудата на пари и намалувањето на каматните стапки, што има за цел зголемување на инвестициската активност, производството, вработеноста. Сепак, големата понуда на пари може да доведе до појава на инфлација, што ќе придонесе за нов пораст на каматните стапки.

   Од друга страна, овие мерки значат во голема мера ,,социјализација,, на западните општества. Тие самите првпат се соочуваат со ваква појава и ни самите се уште не знаат како сето тоа ќе се одрази на долг рок, ниту какви механизми ќе биде потребни да се развијат.


Многумина оваа криза ја споредуваат со кризата од 1929-та година? Колку, според Ваше мислење, може да трае кризата и каков би можел да биде нејзиниот ефект?

   Тешко е да се каже колку ќе трае кризата. Пред неколку месеци во економските списанија се зборуваше дека кризата веќе привршува и дека опасноста од рецесија е надмината. Потоа дојде септември и кризата удри мошне жестоко. Едно е сигурно – финансиската криза веќе предизвикува рецесија, а нејзиното санирање ќе ја опфати целата 2009 година.

 

Дали оваа криза претставува тежок удар и за стручњаците во најразвиените економии? Постоеја ли луѓе кои предупредуваа? Што станува со ревизорите, рејтинг агенциите, инвестициските советници?

   Сите споменати професии загубија од својот углед како последица на кризата. Иако некои опоменуваа, како што веќе реков, општ е заклучокот дека најголем дел од овие куќи не дадоа соодветни предупредувања. Некои од земјите и банките со највисок рејтинг целосно колабираа, големи инвестициски фондови и инвестициски банки загубија значајни суми, извештаите на ревизорите до последен момент не ги предвидоа ризиците.


Може ли, како резултат на финансиската криза, да дојде до промена на некои воспоставени стандардни параметри и показатели за проценка на компаниите и инвестициите воопшто?

   Сигурно. Ова е голема можност за аналитичарите, академската јавност и други истражувачи да ги корегираат постојните модели и да развиваат нови. Сепак, тоа е процес кој не може да се одвива брзо, а уште е потешко да се докаже применливоста и валидноста на новите модели. Конечно, врз вреднувањето и одлуките на инвеститорите во голема мера влијаат и психолошките фактори, а нив не може да ги опфати ниту еден модел.

 

Колку можеме да очекуваме светската финансиска криза да се прелее и кај нас?
   Светската финансиска криза веќе е присутна кај нас. Најпрво тоа се почувствува на пазарот на хартии од вредност, каде што надолната корекција е видлива од пред една година. Иако банките сега одолеваат, не смее да се изгуби од вид и можната опасност врз нив. Кај нас повеќе кризата се појави во реалниот сектор, каде што намалувањето на глобалната побарувачка доведе до пад на извозот и до испраќање на одреден број вработни во челичната и текстилната индустрија на принуден одмор.

 

Какво е Вашето мислење за развојот на пазарот на капитал во Република Македонија изминатите години? Сведоци сме на наглото зголемување на интересот на граѓаните за тргување преку берзата.

   Зголемувањето на интересот на граѓаните за пазарот на капитал во последниве две години е мошне очигледно. Развојот на овој пазар кај нас одеше по еден пат кој е сосема нормален. Се додека на пазарот учествуваа ,,локални,, играчи, тој беше прилично неликвиден, без позначаен пораст на цените на хартиите од вредност. Кога дојдоа странски учесници, и прометот и цените нагло се зголемија. Тоа го привлече вниманието на домашните учесници, од кои, голем дел влегоа во играта предоцна и тоа за нив беше едно непријатно искуство.

 

Дали сметате дека граѓаните користат совети при вложувањата или кај нас сеуште владее инвестирањето по слушнати муабети? Дали финансиската криза ќе промени некои работи на тој план и кај нас?
   Колку што ми е мене познато, инвестицоното советување не доживеа некој процут. Т.н. мали инвеститори главно се потпираа на лични сознанија, гласини, лични емоции и сл. Барањето совет е скапо и луѓето не се навикнати да плаќаат за таква услуга.

   Може да се очекува кризата дури и да ја влоши состојбата. Имено, веќе кажавме дека бројни инвестициски советници, фондови, инвеститори и други не ја проценија опасноста. Оттука, да се запрашаме: дали луѓето во иднина повеќе ќе им веруваат?

   Она што може да се очекува кај нас е луѓето да почнат да размислуваат за инвестирање преку инвестициските фондови кои обезбедуваат диверзификација и стручност, што индивидуалните инвеститори не можат да ја постигнат.

 

Колку стручната и научната мисла кај нас е консултирана при инвестирањето, од граѓаните, но пред се' од компаниите? Дали кај нас не се цени доволно знaењето и искуството во овие области?

   Од лично искуство можам да кажам – многу малку. Имено, големите компании имаат веројатно сопствен стручен кадар за вакви анализи, додека за малите тоа е скапо и користат услуги од помали консултанти или од институциите за помош на малите претприемачи. Колку тоа им одговара, дали ги постигнуваат очекуваните резултати – за тоа немам сознанија, тоа можат тие самите да кажат.

 

   Сашо Арсов е роден 1971 година во Скопје. Дипломирал на Економскиот факултет во Скопје во 1994 година, магистрирал на истиот факултет во 1999 година на насоката Монетарна економија, а докторирал во 2003 година, на тема “Вреднување на добрата и ефектите во интегралниот пристап за анализа на проектите”.

   Од 1997 година работи на Економскиот факултет како асистент по предметите Економија на инвестициите и Инвестиционен менаџмент. Во 2008 година е избран за вонреден професор на Економскиот Факултет Скопје - при УКИМ“.

   Автор е на повеќе научни трудови од областа на инвестициите и финансискиот менаџмент. Бил ангажиран и во работата на повеќе истражувачки и апликативни проекти, во соработка со Светската банка, повеќе државни органи и сл. Остварил студиски престои и учества на семинари во САД, Унгарија, Исланд, В. Британија и др. Негов тековен научен интерес се корпоративното управување, управувањето со ризикот, инвестициите во јавниот сектор и др


 
Регионални индекси 26.12.2008
 
MBI10

2.062,87 

-1,03

MBID

2.193,08 

+0,19
Crobex

1.758,57

0,00
Sasx-10

1.204,10 

+1,07
Birs

1.000,22

+0,63
Nex20

8.828,64 

+0,84 

Moste

390,32 

+0,21
Belex15

538,42

+2,04
SBI20

3.566,12

0,00
 
Банер
Банер